निर्वाचनका मापदण्ड र अभ्यास

निर्वाचनसम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय मापदण्ड

अन्तराष्ट्रिय निकायले विभिन्न पटक गरेका सहमति र सम्झौताका दस्तावेजमा निर्वाचनसम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय मापदण्ड परिभाषित गरिएका छन् । यी विभिन्न दस्तावेजको पालना र वैधता पनि तिनलाई पारित गर्ने निकायका कारण अलग-अलग छ ।
निर्वाचनका संवन्धमा विशेष गरी दुई प्रकारका अन्तराष्ट्रिय मापदण्ड छन्:

सम्झौता गरिएका मापदण्ड

अन्तराष्ट्रिय कानुनद्वारा नियमित गरिएका र दुई वा बढी राष्ट्रद्वारा सदर गरिएको एउटा लिखित सहमति नै सम्झौता हो । यस्ता सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने देशहरुले सम्झौताको पालना गर्नुपर्दछ र यस्को उत्तरदायित्व पनि लिनु पर्दछ ।

विभिन्न देशबीच थुप्रै सम्झौता भएका हुन सक्छन्, तर धेरै राष्ट्रले हस्ताक्षर गरेका र यी देशलाई प्रजातान्त्रिक प्रावधानका लागि बाध्यकारी बनाएका सम्झौता नै अन्तराष्ट्रिय निर्वाचनका लागि सबैभन्दा बढी सान्दर्भिक मापदण्ड हुन् । यस्ता सम्झौतामा हस्ताक्षर नगर्ने देशका लागि समेत यस्ता अन्तराष्ट्रिय मापदण्डहरु प्रजातान्त्रिक प्रक्रियाका लागि आवश्यक हुन्छन् ।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घद्वारा तयार पारिएका अभिसन्धीहरु (उदाहरणको लागि, नागरिक र राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय प्रतिज्ञा पत्र) अन्तराष्ट्रिय निर्वाचन मापदण्ड स्थापित गर्नका लागि र्सवाधिक महत्वपूर्ण सम्झौता हुन् । यस्तै विभिन्न क्षेत्रीय निकायद्वारा तयार पारिएका अभिसन्धीहरू (उदाहरणको लागि अफ्रिकन युनियनको संवैधानिक कानुन) पनि निर्वाचन मापदण्ड स्थापित गर्नका लागि महत्वपूर्ण हुन्छन् ।

थप जानकारीका लागि, परिभाषित अन्तराष्ट्रिय निर्वाचन संवन्धी मापदण्ड हेर्नुहोस्: सम्झौता मापदण्ड

सम्झौता नगरिएका मापदण्ड

सम्झौता जत्तिकै बाध्यकारी नभए पनि राज्यहरुले प्रजातान्त्रिक प्रावधानका लागि विभिन्न किसिमका सहमति गरेका हुन्छन्, यसले पनि निर्वाचनसम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय मापदण्ड स्थापित गर्छ । यस्ता राजनीतिक सहमतिले राज्यलाई तिनको अनुशरण गर्न बाध्य पार्नुका निर्वाचनसम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय मापदण्डलाई परिभाषित गर्ने दस्तावेजमा पनि भरथेग गर्छन् ।

यस्ता सम्झौतारहित सहमतिहरु संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभा प्रस्तावमा समाविष्ट हुन सक्छन् र क्षेत्रीय सङ्गठनद्वारा हासिल गरिएका सहमतिमा समाविष्ट हुनसक्छन् ।

थप जानकारीका लागि, परिभाषित अन्तराष्ट्रिय निर्वाचन संवन्धी मापदण्ड हेर्नुहोस्: सम्झौतारहित मापदण्ड


निर्वाचन सम्बन्धी उत्कृष्ठ अभ्यास

निर्वाचन सम्बन्धी उत्कृष्ठ अभ्यास र निर्वाचन सम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय मापदण्ड फरक फरक कुरा भए पनि यिनीहरु दुबै निर्वाचनमा नै केन्द्रित विषय वस्तु हुन् । अन्तराष्ट्रिय मापदण्डले निर्वाचन हुनुपर्ने सिद्धान्त स्थापित गर्न खोज्छ (उदाहरणको लागि आवधिकरुपले, स्वतन्त्र र निष्पक्ष तवरमा इत्यादि), भने उत्कृष्ठ अभ्यासले यी सिद्धान्त लागू गर्ने सही पद्धति पहिचान गर्छन् ।
उत्कृष्ठ अभ्यासको दायरा धेरै विस्तृत छ, र उस्तै उद्देश्य हासिल गर्न अथवा र निर्वाचनसम्बन्धी सिद्धान्त लागू गर्न विभिन्न उत्तम अभ्यास हुनसक्छन् । निर्वाचनसम्बन्धी उत्तम अभ्यास थाहा पाउन सकिने धेरै स्रोत छन् तीमध्ये केही तल उल्लेख गरिएका छन्:

• व्यावसायिक निर्वाचन प्रशासनिक निकायका धारणा, जस्तो  ACE अभ्यासकर्ताको नेर्टवर्क
• अन्तराष्ट्रिय निर्वाचन अवलोकन कर्ताका हाते किताब
  
  • युरोपियन युनियन निर्वाचन अवलोकन मिसनको हाते किताब - http://ec.europa.eu/external_relations/
    human_rights/eu_election_ass_observ/docs/handbook_en.pdf
  • प्रजातान्त्रिक संस्था र मानवअधिकारका लागि OSCE को कार्यालय निर्वाचन अवलोकन हाते किताब - http://www.osce.org/odihr-elections/item_11_14004.html
  • कानुनद्वारा प्रजातन्त्रका लागि युरोपियन आयोग (भेनिस कमिसन) - निर्वाचन मूल्याङ्कन गाइड -http://www.venice.coe.int/docs/2003/
    CDL-AD(2003)010-e.asp

• निर्वाचनसम्बन्धी मापदण्डका लागि भ्ग् मानक- http://www.needs-network.org/pdfs/Benchmarks-for-Elect.pdf
  
• कानुनी प्रारुपहरूमा पहुँचका लागि IDEA - http://www.idea.int/publications/ies/index.cfm
  
• मानवअधिकारका लागि ग्ल् केन्द्र - मानवअधिकार र निर्वाचनहरू: निर्वाचनका वैधानिक, प्राविधिक र मानवअधिकारसम्बन्धी पक्षहरूबारे हाते किताब (सन् १९९४) - http://www.ohchr.org/Documents/Publications/training2en.pdf
• SADC संसदीय मञ्च - SADC   क्षेत्रमा निर्वाचनका लागि मूल्यमान्यता र मापदण्डहरू (सन् २००१) -http://aceproject.org/ero-en/regions/africa/regional-resources-africa/sadcpf_electionnormsstandards.pdf/view